Nhiều người đi khám vì mất ngủ, lo lắng triền miên hay buồn chán kéo dài, điều trị một thời gian vẫn thấy “có gì đó chưa đúng”. Khi được đánh giá kỹ hơn, một số người mới phát hiện bên dưới là ADHD chưa được nhận ra. ADHD và lo âu, trầm cảm thường đi cùng nhau, và nếu chỉ điều trị một phía, kết quả dễ không trọn vẹn.
Bài viết này giải thích mối liên hệ giữa ADHD và lo âu, trầm cảm, cách phân biệt và hướng hỗ trợ khi các vấn đề này cùng tồn tại.
ADHD và lo âu, trầm cảm đi cùng nhau phổ biến đến mức nào?
Một tổng quan hệ thống trên tạp chí PLOS ONE (Choi và cộng sự, 2022) ghi nhận có tới khoảng 80% người lớn có ADHD được báo cáo có ít nhất một rối loạn tâm thần đi kèm. Trong các mẫu cộng đồng:
- Tỷ lệ trầm cảm ở người lớn có ADHD dao động khoảng 8,6–55%, so với 1,2–12,5% ở người không có ADHD.
- Tỷ lệ rối loạn lo âu ở người lớn có ADHD dao động khoảng 4,3–47,1%, so với 0,5–9,5% ở người không có ADHD.
Các con số dao động rộng vì khác nhau về mẫu nghiên cứu và công cụ đánh giá, nhưng xu hướng chung khá rõ: người lớn có ADHD có nguy cơ lo âu và trầm cảm cao hơn đáng kể.
Vì sao ADHD dễ kéo theo lo âu và trầm cảm?
1. Nhiều năm thất bại và bị chê trách
Quên việc, trễ hạn, bị phê bình “lười”, “cẩu thả” lặp đi lặp lại từ nhỏ khiến nhiều người hình thành niềm tin “mình kém cỏi”. Đây là nền tảng của lòng tự trọng thấp và trầm cảm.
2. Luôn sống trong trạng thái “chữa cháy”
Khi mọi việc dồn đến phút chót, cơ thể thường xuyên ở trạng thái căng thẳng. Lâu dần, nhiều người luôn lo sợ mình sẽ quên điều gì đó quan trọng.
3. Khó điều tiết cảm xúc
ADHD không chỉ ảnh hưởng đến sự chú ý mà còn đến khả năng điều tiết cảm xúc. Cảm xúc đến nhanh và mạnh khiến người có ADHD dễ bị cuốn vào lo lắng hoặc chán nản.
4. Mất ngủ
Người có ADHD thường khó đi ngủ đúng giờ vì đầu óc không ngừng nghĩ. Thiếu ngủ lại làm tăng cả triệu chứng ADHD lẫn lo âu, trầm cảm, tạo thành vòng luẩn quẩn. Xem thêm mất ngủ do lo âu.
5. Yếu tố sinh học chung
Các nhà nghiên cứu cho rằng ADHD, lo âu và trầm cảm có thể chia sẻ một số yếu tố di truyền và thần kinh, dù cơ chế chính xác vẫn đang được làm rõ.
Làm sao phân biệt ADHD với lo âu và trầm cảm?
Cả ba đều có thể gây khó tập trung, nhưng nguồn gốc khác nhau:
- Lo âu: khó tập trung vì đầu óc bị chiếm bởi những lo lắng. Khi hết lo, sự tập trung thường trở lại.
- Trầm cảm: khó tập trung đi kèm buồn bã, mất hứng thú, mệt mỏi, thường xuất hiện theo từng giai đoạn.
- ADHD: khó tập trung kéo dài từ nhỏ, xảy ra cả khi tâm trạng tốt, ở nhiều môi trường khác nhau.
Một câu hỏi hữu ích: “Hồi tiểu học, khi chưa có những áp lực này, mình có như vậy không?”. Nếu câu trả lời là có, ADHD đáng được xem xét. Tuy vậy, chỉ chuyên gia mới có thể đánh giá đầy đủ. Xem thêm quy trình chẩn đoán ADHD người lớn.
Điều trị khi ADHD đi kèm lo âu, trầm cảm
Điều quan trọng nhất là đánh giá toàn diện để biết vấn đề nào đang nổi bật và cần ưu tiên. Thông thường:
- Trầm cảm nặng hoặc có ý nghĩ tự hại cần được xử lý trước tiên và ngay lập tức.
- Khi tâm trạng ổn định hơn, việc điều trị ADHD giúp giảm những thất bại lặp lại, từ đó giảm nguồn gốc của lo âu và tự trách.
- Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) có thể kết hợp các kỹ năng cho ADHD với kỹ thuật xử lý lo âu và trầm cảm.
- Nếu cần thuốc, bác sĩ chuyên khoa tâm thần sẽ cân nhắc kỹ thứ tự và sự kết hợp, vì một số thuốc ADHD có thể ảnh hưởng đến lo âu hay giấc ngủ.
Xem thêm các phương pháp điều trị ADHD người lớn.
Bạn có thể làm gì ngay hôm nay?
- Ghi lại một tuần của bạn: lúc nào khó tập trung, lúc nào lo lắng, lúc nào buồn chán. Quy luật sẽ giúp chuyên gia hiểu bạn nhanh hơn.
- Ưu tiên giấc ngủ: giữ giờ ngủ, giờ dậy cố định, hạn chế điện thoại trước khi ngủ.
- Bớt tự trách: thử nói với mình “Mình đang gặp khó khăn” thay vì “Mình thật vô dụng”.
- Tìm hỗ trợ: chia sẻ với người thân và tìm gặp chuyên gia.
Nếu bạn đang điều trị lo âu, trầm cảm nhưng vẫn thấy khó tập trung kéo dài, hãy cân nhắc một buổi đánh giá tâm lý người lớn. Nhắn Zalo cho Inner Mind (0974 095 563) hoặc đặt lịch tư vấn.
Nếu bạn đang có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy liên hệ ngay người thân hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Điều trị ADHD có làm giảm lo âu không?
Với nhiều người, khi các triệu chứng ADHD được kiểm soát, công việc trôi chảy hơn và lo âu giảm theo. Tuy vậy, nếu lo âu đã trở thành một rối loạn riêng, vẫn cần điều trị song song.
Tôi đã được chẩn đoán trầm cảm, có thể đồng thời có ADHD không?
Có. Hai tình trạng có thể cùng tồn tại. Nếu khó tập trung đã có từ nhỏ và kéo dài cả khi tâm trạng ổn, hãy trao đổi với chuyên gia về khả năng này.
Thuốc ADHD có làm lo âu nặng hơn không?
Ở một số người, thuốc kích thích có thể làm tăng cảm giác bồn chồn. Bác sĩ sẽ theo dõi và điều chỉnh. Đừng tự ý dùng hoặc ngừng thuốc.
Tài liệu tham khảo: Choi, W. S., Woo, Y. S., Wang, S. M., Lim, H. K., & Bahk, W. M. (2022). The prevalence of psychiatric comorbidities in adult ADHD compared with non-ADHD populations: A systematic literature review. PLOS ONE, 17(11), e0277175; National Institute for Health and Care Excellence (2018). NG87.
