Được chẩn đoán ADHD khi đã trưởng thành thường đi kèm hai cảm xúc: nhẹ nhõm vì cuối cùng cũng hiểu mình, và băn khoăn “giờ phải làm gì?”. Tin tốt là điều trị ADHD người lớn có nhiều lựa chọn đã được nghiên cứu kỹ, và phần lớn người lớn có ADHD cải thiện rõ rệt khi được hỗ trợ đúng cách.
Bài viết này tổng hợp các phương pháp điều trị ADHD người lớn theo hướng dẫn quốc tế, từ thuốc, liệu pháp tâm lý đến những thay đổi trong lối sống.
Mục tiêu của điều trị ADHD người lớn
ADHD là một đặc điểm phát triển thần kinh lâu dài, nên mục tiêu không phải là “xóa bỏ” ADHD mà là:
- Giảm các triệu chứng gây cản trở như mất tập trung, bốc đồng, hay quên.
- Cải thiện khả năng làm việc, học tập và các mối quan hệ.
- Xây dựng hệ thống, thói quen phù hợp với cách vận hành của bộ não.
- Điều trị các vấn đề đi kèm như lo âu, trầm cảm, mất ngủ.
- Phục hồi lòng tự trọng sau nhiều năm bị hiểu lầm.
Bước đầu tiên: hiểu về ADHD
Hướng dẫn của Viện Y tế và Chăm sóc Xuất sắc Quốc gia Anh (NICE, 2018) nhấn mạnh việc giáo dục tâm lý: giúp người bệnh và gia đình hiểu ADHD là gì, ảnh hưởng thế nào và có những lựa chọn điều trị nào. Khi hiểu rằng mình không lười hay kém cỏi, nhiều người bớt tự trách và sẵn sàng thử những cách tiếp cận mới.
Điều trị ADHD người lớn bằng thuốc
Với người lớn, NICE khuyến nghị cân nhắc thuốc khi triệu chứng vẫn gây ảnh hưởng rõ rệt sau khi đã được tư vấn về ADHD. Các thuốc thường dùng gồm:
- Nhóm kích thích như methylphenidate và lisdexamfetamine. NICE xếp hai thuốc này là lựa chọn đầu tay cho người lớn.
- Nhóm không kích thích như atomoxetine, thường dùng khi người bệnh không dung nạp hoặc không đáp ứng với nhóm kích thích.
Một phân tích tổng hợp mạng lưới lớn trên tạp chí Lancet Psychiatry (Cortese và cộng sự, 2018) cho thấy các thuốc điều trị ADHD giúp cải thiện triệu chứng ở người lớn trong ngắn hạn. Tuy vậy, dữ liệu về hiệu quả dài hạn vẫn còn hạn chế.
Lưu ý quan trọng: thuốc điều trị ADHD phải do bác sĩ chuyên khoa tâm thần chỉ định, điều chỉnh liều và theo dõi tác dụng phụ như mất ngủ, chán ăn, tăng nhịp tim, huyết áp. Tuyệt đối không tự mua hay dùng thuốc của người khác.
Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) cho ADHD người lớn
Thuốc giúp não tập trung tốt hơn, nhưng không tự dạy cho bạn cách lập kế hoạch hay chống trì hoãn. Đó là vai trò của liệu pháp nhận thức hành vi (CBT).
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên tạp chí JAMA (Safren và cộng sự, 2010) với 86 người lớn có ADHD đang dùng thuốc nhưng vẫn còn triệu chứng cho thấy: nhóm được trị liệu CBT 12 buổi cải thiện triệu chứng nhiều hơn nhóm chỉ được hướng dẫn thư giãn và giáo dục sức khỏe.
CBT cho ADHD người lớn thường tập trung vào:
- Tổ chức và lập kế hoạch: dùng một hệ thống lịch và danh sách việc duy nhất, chia việc lớn thành bước nhỏ.
- Giảm xao nhãng: sắp xếp môi trường làm việc, kỹ thuật kéo dài dần thời gian tập trung.
- Thay đổi suy nghĩ tiêu cực: như “mình chẳng làm được gì ra hồn”, những suy nghĩ khiến bạn bỏ cuộc.
- Đối phó với trì hoãn và quản lý thời gian.
NICE cũng khuyến nghị cân nhắc liệu pháp tâm lý như CBT cho người lớn chọn không dùng thuốc, gặp khó khăn với thuốc, hoặc vẫn còn triệu chứng dù đã dùng thuốc.
Các hỗ trợ khác
Huấn luyện kỹ năng và coaching
Một số người hưởng lợi từ việc làm việc thường xuyên với người hỗ trợ để duy trì thói quen, theo dõi mục tiêu và điều chỉnh hệ thống tổ chức.
Chánh niệm
Thực hành chánh niệm giúp tăng khả năng nhận biết khi tâm trí đang trôi đi và đưa sự chú ý trở lại. Bằng chứng còn đang phát triển, nhưng đây là một kỹ năng bổ trợ hữu ích.
Lối sống
- Ngủ đủ: thiếu ngủ làm triệu chứng ADHD nặng hơn rõ rệt.
- Vận động đều đặn: giúp cải thiện tâm trạng và khả năng tập trung.
- Hạn chế rượu và chất kích thích: người có ADHD dễ dùng chúng để “tự điều trị”, nhưng về lâu dài làm vấn đề tệ hơn.
Hỗ trợ tại nơi làm việc và trong gia đình
Những điều chỉnh nhỏ như được giao việc bằng văn bản, có không gian yên tĩnh, chia hạn chót thành nhiều mốc nhỏ có thể tạo khác biệt lớn. Với các cặp đôi, tham vấn chung giúp người bạn đời hiểu ADHD và giảm mâu thuẫn.
Điều trị các vấn đề đi kèm
Rất nhiều người lớn có ADHD đồng thời có lo âu, trầm cảm, mất ngủ hoặc sử dụng chất. Kế hoạch điều trị tốt cần đánh giá và xử lý cả những vấn đề này, vì chúng ảnh hưởng lẫn nhau. Xem thêm quy trình chẩn đoán ADHD người lớn.
Bắt đầu từ đâu?
Điều trị hiệu quả nhất thường là sự kết hợp: bác sĩ chuyên khoa theo dõi thuốc khi cần, nhà tâm lý đồng hành qua liệu pháp và kỹ năng, cùng sự thấu hiểu của gia đình. Nếu bạn nghi ngờ mình có ADHD hoặc đã được chẩn đoán nhưng chưa biết bắt đầu từ đâu, hãy nhắn Zalo cho Inner Mind (0974 095 563), tìm hiểu dịch vụ tham vấn, trị liệu tâm lý, hoặc đặt lịch tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Có cần dùng thuốc suốt đời không?
Không nhất thiết. Nhu cầu dùng thuốc thay đổi theo từng giai đoạn cuộc sống. Bác sĩ sẽ cùng bạn đánh giá định kỳ để quyết định tiếp tục, điều chỉnh hay tạm ngừng.
Thuốc điều trị ADHD có gây nghiện không?
Khi được dùng đúng chỉ định và theo dõi bởi bác sĩ, nguy cơ này được kiểm soát. Thuốc kích thích có thể bị lạm dụng khi dùng sai mục đích, vì vậy cần được quản lý chặt chẽ.
Không dùng thuốc thì có cải thiện được không?
Có thể. Nhiều người cải thiện nhờ CBT, kỹ năng tổ chức và thay đổi lối sống, đặc biệt khi triệu chứng ở mức nhẹ đến trung bình. Lựa chọn phù hợp nhất nên được quyết định cùng chuyên gia.
Tài liệu tham khảo: National Institute for Health and Care Excellence (2018). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87); Cortese, S. và cộng sự (2018). Comparative efficacy and tolerability of medications for attention-deficit hyperactivity disorder in children, adolescents, and adults: a systematic review and network meta-analysis. Lancet Psychiatry, 5(9), 727–738; Safren, S. A. và cộng sự (2010). Cognitive behavioral therapy vs relaxation with educational support for medication-treated adults with ADHD and persistent symptoms. JAMA, 304(8), 875–880.
