Có những người trưởng thành luôn cảm thấy mình “khác” mà không biết vì sao: giao tiếp xã hội khiến họ kiệt sức, những câu nói đùa của người khác khó hiểu, tiếng ồn hay ánh sáng mạnh gây khó chịu, và họ cần mọi thứ diễn ra theo một trật tự quen thuộc. Một số người trong số đó, khi được đánh giá, mới biết mình thuộc phổ tự kỷ. Tự kỷ ở người lớn, đặc biệt ở những người không có khuyết tật trí tuệ, thường bị bỏ sót trong nhiều năm.
Bài viết này giúp bạn hiểu rối loạn phổ tự kỷ ở người lớn là gì, dấu hiệu nhận biết, mối liên hệ với ADHD và khi nào nên đi đánh giá.
Rối loạn phổ tự kỷ là gì?
Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder) là một tình trạng phát triển thần kinh, ảnh hưởng đến cách một người giao tiếp, tương tác xã hội và cảm nhận thế giới. Tổ chức Y tế Thế giới ước tính khoảng 1 trong 100 trẻ em có tự kỷ. Tự kỷ bắt đầu từ thời thơ ấu (xem thêm dấu hiệu rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ) và kéo dài suốt đời, nhưng biểu hiện rất khác nhau giữa người này với người khác, vì vậy mới gọi là “phổ”.
Theo DSM-5-TR, chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ dựa trên hai nhóm đặc điểm:
- Khó khăn kéo dài trong giao tiếp và tương tác xã hội: trong sự qua lại về cảm xúc, trong giao tiếp không lời như ánh mắt, cử chỉ, và trong việc xây dựng, duy trì các mối quan hệ.
- Hành vi, sở thích hoặc hoạt động mang tính lặp lại, giới hạn: như cần sự giống nhau, sở thích rất sâu và hẹp, hành vi lặp lại, nhạy cảm quá mức hoặc kém nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng, mùi vị, xúc giác.
Vì sao tự kỷ ở người lớn hay bị bỏ sót?
- Không có khuyết tật trí tuệ hay chậm nói: nhiều người học tốt, có công việc, nên không ai nghĩ đến tự kỷ.
- “Ngụy trang” (masking): nhiều người tự kỷ học cách bắt chước người khác, ép mình nhìn vào mắt, chuẩn bị trước câu chuyện, che giấu những hành vi tự điều hòa. Theo Hội Tự kỷ Quốc gia Anh, việc ngụy trang kéo dài có thể dẫn đến kiệt sức, mất cảm nhận về bản thân và khiến chẩn đoán bị chậm trễ, đặc biệt ở phụ nữ và trẻ em gái.
- Hiểu biết về tự kỷ trước đây còn hạn chế: nhiều người lớn hiện nay lớn lên khi tự kỷ chủ yếu được nhận ra ở những trẻ có biểu hiện rõ rệt.
- Bị nhầm với vấn đề khác: lo âu xã hội, trầm cảm, rối loạn nhân cách.
Dấu hiệu tự kỷ ở người lớn
Trong giao tiếp xã hội
- Khó hiểu ẩn ý, câu nói đùa, lời nói mỉa mai, thường hiểu theo nghĩa đen.
- Không chắc khi nào nên nói, nói bao lâu, khi nào nên dừng.
- Giao tiếp xã hội tiêu tốn rất nhiều năng lượng, cần thời gian ở một mình để hồi phục.
- Khó kết bạn hoặc duy trì tình bạn dù rất muốn có kết nối.
Trong thói quen và sở thích
- Thích sự ổn định, cảm thấy rất khó chịu khi kế hoạch thay đổi đột ngột.
- Có những sở thích rất sâu, có thể tìm hiểu một chủ đề hàng giờ, hàng năm.
- Có những hành vi lặp lại giúp tự trấn an, như rung chân, xoay đồ vật.
Trong cảm nhận giác quan
- Nhạy cảm với tiếng ồn, ánh sáng, mùi hoặc chất liệu quần áo.
- Dễ bị quá tải ở nơi đông người như siêu thị, tiệc tùng.
Điều quan trọng: có một vài đặc điểm trên chưa có nghĩa là bạn thuộc phổ tự kỷ. Chẩn đoán cần dựa trên toàn bộ khuôn mẫu, kéo dài từ nhỏ và gây ảnh hưởng rõ rệt.
Tự kỷ và ADHD
Từ DSM-5 (2013), một người có thể được chẩn đoán đồng thời cả tự kỷ và ADHD, và hai tình trạng này đi cùng nhau khá thường gặp. Một số điểm có thể chồng lấn như khó tập trung, khó điều tiết cảm xúc, khó khăn trong các mối quan hệ, nhưng nguyên nhân bên dưới có thể khác nhau:
- Người có ADHD thường tìm kiếm sự mới lạ và dễ chán thói quen.
- Người tự kỷ thường cảm thấy an toàn với sự quen thuộc và khó chịu khi thay đổi.
Vì sự chồng lấn này, đánh giá kỹ lưỡng giúp hiểu đúng và hỗ trợ đúng. Xem thêm ADHD ở người lớn.
Đánh giá tự kỷ ở người lớn như thế nào?
Quá trình đánh giá thường gồm phỏng vấn lâm sàng chi tiết, tìm hiểu lịch sử phát triển từ nhỏ (nếu có thể, qua cha mẹ hoặc người thân), sử dụng các bảng hỏi và công cụ đánh giá chuẩn hóa, và đánh giá các vấn đề đi kèm như lo âu, trầm cảm, ADHD.
Được chẩn đoán muộn mang lại điều gì?
Nhiều người lớn chia sẻ rằng chẩn đoán giúp họ nhìn lại cuộc đời mình với sự cảm thông: những khó khăn trước đây không phải vì họ “kỳ quặc” hay “kém cỏi”. Hiểu mình giúp bạn:
- Điều chỉnh môi trường sống và làm việc phù hợp với nhu cầu giác quan.
- Giảm bớt việc ngụy trang, tiết kiệm năng lượng.
- Giải thích nhu cầu của mình cho người thân, đồng nghiệp.
- Tìm kiếm cộng đồng những người có trải nghiệm tương tự.
- Điều trị lo âu, trầm cảm đi kèm theo cách phù hợp hơn.
Tự kỷ không phải là một căn bệnh cần “chữa khỏi”, mà là một cách vận hành khác của bộ não. Hỗ trợ tâm lý tập trung vào việc giúp bạn sống thoải mái, phát huy điểm mạnh và giảm những khó khăn gây đau khổ.
Nếu bạn nhận ra mình trong bài viết này và muốn được đánh giá, hãy bắt đầu bằng một buổi đánh giá tâm lý người lớn. Nhắn Zalo cho Inner Mind (0974 095 563) hoặc đặt lịch tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn có thể mới bị tự kỷ không?
Không. Tự kỷ bắt đầu từ thời thơ ấu. Người được chẩn đoán khi trưởng thành thường đã có những đặc điểm này từ nhỏ nhưng chưa được nhận ra.
Người tự kỷ có thể sống độc lập, đi làm, lập gia đình không?
Có. Rất nhiều người tự kỷ có công việc, gia đình và cuộc sống ý nghĩa. Mức độ hỗ trợ cần thiết khác nhau ở mỗi người.
Bài test tự kỷ online có đáng tin không?
Các bảng hỏi online chỉ mang tính tham khảo, giúp bạn quyết định có nên đi đánh giá hay không. Chúng không thay thế cho chẩn đoán của chuyên gia.
Tài liệu tham khảo: American Psychiatric Association (2022). DSM-5-TR; World Health Organization. Autism – Fact sheet; National Autistic Society (UK). Masking.
