“Liệu mình có bị ADHD không?” là câu hỏi ngày càng nhiều người trưởng thành đặt ra sau khi đọc một bài viết hay xem một video trên mạng. Nhưng chẩn đoán ADHD người lớn không thể dựa vào một bài test online hay vài dấu hiệu quen thuộc. Đó là một quá trình đánh giá cẩn thận, vì nhiều vấn đề khác cũng có thể gây khó tập trung.
Bài viết này giải thích chẩn đoán ADHD người lớn dựa trên tiêu chuẩn nào, quy trình đánh giá gồm những bước gì và bạn nên chuẩn bị ra sao.
Ai có thể chẩn đoán ADHD người lớn?
Chẩn đoán ADHD người lớn cần được thực hiện bởi người có chuyên môn được đào tạo, thường là bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng. Nếu cần điều trị bằng thuốc, bác sĩ chuyên khoa tâm thần sẽ là người kê đơn và theo dõi.
Tiêu chuẩn chẩn đoán ADHD theo DSM-5
Theo Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM-5-TR) của Hội Tâm thần học Hoa Kỳ, ADHD có hai nhóm triệu chứng: giảm chú ý và tăng động, bốc đồng. Mỗi nhóm có 9 triệu chứng. Với người từ 17 tuổi trở lên, cần có:
- Ít nhất 5 triệu chứng ở một hoặc cả hai nhóm, kéo dài ít nhất 6 tháng.
- Một số triệu chứng đã xuất hiện trước 12 tuổi.
- Triệu chứng xuất hiện ở ít nhất hai môi trường, ví dụ ở nhà và nơi làm việc.
- Triệu chứng gây ảnh hưởng rõ rệt đến công việc, học tập hoặc các mối quan hệ.
- Triệu chứng không được giải thích tốt hơn bởi một rối loạn khác như lo âu, trầm cảm, rối loạn lưỡng cực.
Dựa trên triệu chứng nổi bật, ADHD được chia thành ba biểu hiện: thể giảm chú ý chiếm ưu thế, thể tăng động bốc đồng chiếm ưu thế, và thể kết hợp. Ở người lớn, thể giảm chú ý thường gặp và cũng dễ bị bỏ sót nhất. Bạn có thể đọc thêm về dấu hiệu ADHD ở người lớn.
Quy trình chẩn đoán ADHD người lớn gồm những bước nào?
1. Sàng lọc ban đầu
Chuyên gia có thể dùng các bảng hỏi sàng lọc như ASRS v1.1 (Adult ADHD Self-Report Scale), do Tổ chức Y tế Thế giới phối hợp phát triển. Phần sàng lọc ngắn của thang này gồm 6 câu hỏi về tần suất các triệu chứng trong 6 tháng gần nhất. Kết quả dương tính chỉ cho biết bạn nên được đánh giá kỹ hơn, không phải là chẩn đoán.
2. Phỏng vấn lâm sàng
Đây là phần quan trọng nhất. Chuyên gia sẽ hỏi về triệu chứng hiện tại, mức độ ảnh hưởng, và đặc biệt là tiền sử từ thời thơ ấu. Một số công cụ phỏng vấn có cấu trúc như DIVA-5 được thiết kế riêng cho người lớn, giúp rà soát từng triệu chứng ở cả tuổi nhỏ và hiện tại.
3. Thu thập thông tin từ người khác
Vì người lớn khó nhớ chính xác mình thế nào lúc 8 hay 10 tuổi, chuyên gia có thể đề nghị bạn mang theo sổ liên lạc, học bạ, nhận xét của giáo viên, hoặc mời cha mẹ, anh chị em, vợ hoặc chồng chia sẻ thêm.
4. Đánh giá các vấn đề đi kèm hoặc có thể nhầm lẫn
Nhiều tình trạng có thể gây giảm tập trung giống ADHD hoặc đi kèm với ADHD:
- Lo âu, trầm cảm, rối loạn lưỡng cực.
- Thiếu ngủ, rối loạn giấc ngủ.
- Sang chấn tâm lý. Xem thêm sang chấn tâm lý.
- Sử dụng rượu, chất kích thích.
- Một số bệnh lý cơ thể như rối loạn tuyến giáp, thiếu máu. Khi cần, bạn sẽ được gợi ý khám thêm.
5. Trắc nghiệm tâm lý bổ sung
Các bài kiểm tra về chú ý, trí nhớ làm việc hay chức năng điều hành giúp hiểu rõ điểm mạnh, điểm yếu của bạn. Tuy nhiên, không có một bài test đơn lẻ nào có thể khẳng định hay loại trừ ADHD. Chẩn đoán luôn dựa trên tổng hợp toàn bộ thông tin lâm sàng.
6. Phản hồi kết quả và lập kế hoạch
Cuối cùng, chuyên gia sẽ giải thích kết quả, trả lời câu hỏi của bạn và cùng bạn thảo luận các hướng hỗ trợ tiếp theo.
Bạn nên chuẩn bị gì trước buổi đánh giá?
- Ghi lại những khó khăn cụ thể bạn gặp ở nhà, nơi làm việc và trong các mối quan hệ, kèm ví dụ.
- Tìm lại học bạ, sổ liên lạc hoặc nhận xét của thầy cô thời tiểu học nếu còn.
- Hỏi cha mẹ hoặc người thân về tính cách, hành vi của bạn khi còn nhỏ.
- Liệt kê các thuốc đang dùng và tiền sử sức khỏe.
- Chuẩn bị những câu hỏi bạn muốn được giải đáp.
Sau khi có kết quả, điều gì xảy ra?
Nếu được chẩn đoán ADHD, bạn sẽ được tư vấn về các lựa chọn điều trị như thuốc, liệu pháp nhận thức hành vi và các kỹ năng tổ chức. Nếu không phải ADHD, buổi đánh giá vẫn giúp làm rõ nguyên nhân thật sự khiến bạn khó tập trung, chẳng hạn lo âu hay căng thẳng kéo dài, để có hướng hỗ trợ đúng.
Tại Inner Mind, buổi đánh giá tâm lý người lớn gồm trao đổi lâm sàng, bộ trắc nghiệm chuyên sâu và báo cáo kèm khuyến nghị cụ thể. Bạn có thể nhắn Zalo (0974 095 563) hoặc đặt lịch tư vấn để được hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Chẩn đoán ADHD người lớn mất bao lâu?
Thường cần một đến vài buổi, tùy mức độ phức tạp và lượng thông tin cần thu thập. Một chẩn đoán vội vàng sau một buổi trò chuyện ngắn thường không đáng tin cậy.
Không còn ai nhớ tôi lúc nhỏ thế nào thì có chẩn đoán được không?
Vẫn có thể. Chuyên gia sẽ dựa vào trí nhớ của bạn, các giấy tờ còn lưu lại và những khuôn mẫu khó khăn kéo dài, dù việc chẩn đoán có thể cần thận trọng hơn.
Kết quả test online cao có nghĩa là tôi bị ADHD?
Không. Bảng hỏi sàng lọc có thể cho kết quả cao ở người đang lo âu, trầm cảm hoặc thiếu ngủ. Đó chỉ là tín hiệu để bạn đi đánh giá đầy đủ.
Tài liệu tham khảo: American Psychiatric Association (2022). DSM-5-TR; Kessler, R. C. và cộng sự (2005). The World Health Organization Adult ADHD Self-Report Scale (ASRS): a short screening scale for use in the general population. Psychological Medicine, 35(2), 245–256; National Institute for Health and Care Excellence (2018). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87).
