ADHD ở người lớn: 7 dấu hiệu nhận biết và khi nào cần đi khám

Bạn hay quên hẹn, làm việc gì cũng dở dang, ngồi họp mà đầu óc trôi đi đâu, và thường bị nhận xét là “đểnh đoảng”, “thiếu cố gắng”? Nhiều người lớn sống nhiều năm với cảm giác ấy mà không biết rằng đó có thể là dấu hiệu của ADHD ở người lớn, tức rối loạn tăng động giảm chú ý kéo dài đến tuổi trưởng thành.

ADHD không chỉ là chuyện của trẻ con hiếu động (xem thêm ADHD ở trẻ em). Bài viết này giúp bạn hiểu ADHD ở người lớn là gì, biểu hiện ra sao trong công việc và các mối quan hệ, và khi nào nên đi đánh giá.

ADHD ở người lớn là gì?

ADHD (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder) là một rối loạn phát triển thần kinh, đặc trưng bởi khó khăn kéo dài về khả năng chú ý, tăng động và hành vi bốc đồng. Các triệu chứng bắt đầu từ thời thơ ấu, nhưng ở nhiều người, chúng không biến mất mà thay đổi hình thức khi lớn lên.

Một phân tích tổng hợp trên tạp chí Journal of Global Health (Song và cộng sự, 2021) ước tính khoảng 2,58% người trưởng thành có ADHD kéo dài từ thời thơ ấu, và khoảng 6,76% người trưởng thành có triệu chứng ADHD rõ rệt. Nói cách khác, cứ khoảng 15 đến 40 người lớn thì có một người đang sống chung với những khó khăn này, dù phần lớn chưa từng được chẩn đoán.

Vì sao ADHD ở người lớn hay bị bỏ sót?

• Triệu chứng “lặn” vào trong: trẻ hiếu động chạy nhảy, còn người lớn thường chỉ thấy bồn chồn bên trong, đầu óc không ngừng nghĩ.
• Đã học cách bù trừ: nhiều người thông minh, chăm chỉ có thể xoay xở đến khi áp lực công việc, gia đình vượt quá khả năng bù trừ.
• Bị hiểu nhầm là tính cách: lười, cẩu thả, thiếu kỷ luật, nóng tính.
• Bị che lấp bởi vấn đề khác: lo âu, trầm cảm, mất ngủ thường dễ nhận ra hơn ADHD nằm bên dưới.

Dấu hiệu nhận biết ADHD ở người lớn

1. Khó duy trì sự chú ý

Dễ xao nhãng bởi tiếng động, điện thoại hay chính suy nghĩ của mình. Đọc một trang sách nhiều lần vẫn không nhớ nội dung. Bắt đầu nhiều việc cùng lúc nhưng ít khi hoàn thành.

2. Khó tổ chức và quản lý thời gian

Thường xuyên trễ hẹn, đánh giá sai thời gian cần cho một việc, để mọi thứ dồn đến phút chót. Bàn làm việc, hộp thư, giấy tờ dễ trở nên bừa bộn.

3. Hay quên trong sinh hoạt hằng ngày

Quên chìa khóa, ví, hạn nộp hóa đơn, lời hứa với người khác. Đây không phải vì không quan tâm, mà do trí nhớ làm việc gặp khó khăn.

4. Bồn chồn, khó ngồi yên

Ở người lớn, tăng động thường thể hiện qua cảm giác bồn chồn, rung chân, khó ngồi yên trong các buổi họp dài, hoặc luôn cần làm gì đó để “xả năng lượng”.

5. Bốc đồng trong lời nói và quyết định

Nói chen ngang, buột miệng những điều chưa kịp nghĩ, mua sắm theo cảm hứng, ra quyết định nhanh rồi hối hận.

6. Cảm xúc lên xuống nhanh

Dễ cáu, dễ nản, dễ tổn thương khi bị phê bình. Nhiều người có ADHD mô tả cảm xúc đến rất mạnh và rất nhanh.

7. Lúc thì xao nhãng, lúc lại “siêu tập trung”

Điều nghe có vẻ mâu thuẫn là người có ADHD có thể say mê một việc thú vị hàng giờ liền, quên cả ăn uống. Vấn đề không phải là không thể chú ý, mà là khó điều khiển sự chú ý theo ý muốn.

ADHD ảnh hưởng đến cuộc sống người lớn thế nào?

• Công việc: trễ hạn, khó làm việc đòi hỏi kiên nhẫn, hay đổi việc, cảm giác làm dưới năng lực thật.
• Tài chính: quên thanh toán, chi tiêu bốc đồng.
• Mối quan hệ: người thân cảm thấy không được lắng nghe, mâu thuẫn vì những lần quên hay lỡ hẹn.
• Lòng tự trọng: sau nhiều năm bị chê trách, nhiều người tin rằng mình “có vấn đề”, dẫn đến lòng tự trọng thấp.
• Sức khỏe tinh thần: người lớn có ADHD có nguy cơ cao hơn bị lo âu, trầm cảm và rối loạn sử dụng chất.

ADHD ở người lớn khác gì “ai cũng có lúc mất tập trung”?

Ai cũng có lúc quên, có lúc trì hoãn. Điểm khác biệt nằm ở ba yếu tố:

1. Kéo dài từ nhỏ: theo tiêu chuẩn DSM-5, nhiều triệu chứng phải xuất hiện trước 12 tuổi.
2. Xảy ra ở nhiều môi trường: ở nhà, nơi làm việc, trong các mối quan hệ, chứ không chỉ trong một giai đoạn căng thẳng.
3. Gây ảnh hưởng rõ rệt: triệu chứng làm giảm chất lượng công việc, học tập hoặc các mối quan hệ.

Vì nhiều vấn đề khác như thiếu ngủ, lo âu, trầm cảm hay bệnh tuyến giáp cũng gây giảm tập trung, chỉ chuyên gia mới có thể phân biệt và đưa ra chẩn đoán.

Khi nào nên đi đánh giá ADHD?

Bạn nên tìm gặp chuyên gia khi:

• Các dấu hiệu trên đã có từ nhỏ và vẫn kéo dài đến nay.
• Bạn đã thử nhiều cách như lập kế hoạch, đặt báo thức, ứng dụng nhắc việc nhưng vẫn không cải thiện.
• Công việc, học tập hoặc các mối quan hệ bị ảnh hưởng rõ rệt.
• Bạn có con được chẩn đoán ADHD và nhận ra mình trong những biểu hiện của con, vì ADHD có tính di truyền khá cao.

Được chẩn đoán đúng thường mang lại cảm giác nhẹ nhõm: “Hóa ra mình không lười, mình chỉ vận hành theo cách khác”. Từ đó, bạn có thể tìm cách hỗ trợ phù hợp. Bạn có thể bắt đầu bằng một buổi đánh giá tâm lý người lớn, nhắn Zalo cho Inner Mind (0974 095 563), hoặc đặt lịch tư vấn.

Câu hỏi thường gặp

Người lớn có thể mới bị ADHD không?

Theo định nghĩa hiện nay, ADHD bắt đầu từ thời thơ ấu. Người lớn được chẩn đoán muộn thường đã có triệu chứng từ nhỏ nhưng chưa được nhận ra. Nếu khó tập trung chỉ mới xuất hiện gần đây, cần tìm nguyên nhân khác.

ADHD ở người lớn có chữa được không?

ADHD là một đặc điểm phát triển thần kinh lâu dài, nhưng có thể kiểm soát tốt. Thuốc do bác sĩ chuyên khoa chỉ định, liệu pháp nhận thức hành vi và các kỹ năng tổ chức giúp nhiều người cải thiện rõ rệt chất lượng sống.

Tôi có thể tự làm bài test ADHD online không?

Các bảng hỏi sàng lọc chỉ giúp bạn biết có nên đi đánh giá hay không, không thay thế cho chẩn đoán. Kết quả cao chỉ có nghĩa là bạn nên gặp chuyên gia để được đánh giá đầy đủ.

Tài liệu tham khảo: American Psychiatric Association (2022). DSM-5-TR; Song, P. và cộng sự (2021). The prevalence of adult attention-deficit hyperactivity disorder: A global systematic review and meta-analysis. Journal of Global Health, 11, 04009; Choi, W. S. và cộng sự (2022). The prevalence of psychiatric comorbidities in adult ADHD compared with non-ADHD populations. PLOS ONE, 17(11), e0277175.