7 Câu Nói Làm Tổn Thương Con Dù Bố Mẹ “Vì Thương Con” Và Cách Nói Thay Thế

“Bố mẹ nói vậy cũng chỉ vì thương con.” Đó là câu nhiều phụ huynh vẫn tự nhủ sau mỗi lần nặng lời. Nhưng trong nhóm Facebook “Con ghét bố mẹ” đang gây chú ý, rất nhiều bạn trẻ kể lại chính những câu nói ấy như những vết thương còn nhớ mãi. Bài viết này điểm lại 7 câu nói làm tổn thương con thường gặp trong các gia đình Việt, lý do vì sao chúng gây đau, và cách nói thay thế để con vẫn hiểu điều bố mẹ muốn mà không bị tổn thương.

Mục đích không phải để bố mẹ tự trách. Hầu hết chúng ta đã từng nghe những câu này khi còn nhỏ, và vô tình lặp lại. Nhận ra là bước đầu tiên để thay đổi.

Vì sao lời nói của cha mẹ có sức ảnh hưởng lớn đến vậy?

Một nghiên cứu theo dõi 967 gia đình ở Mỹ cho thấy trẻ 13 tuổi thường xuyên bị cha mẹ quát mắng, chửi hoặc dùng lời lẽ xúc phạm để kỷ luật có nhiều triệu chứng trầm cảm hơn và nhiều vấn đề hành vi hơn trong năm tiếp theo (Wang & Kenny, 2014). Điều đáng chú ý là sự ấm áp của cha mẹ ở những lúc khác không làm giảm tác động tiêu cực đó. Nói cách khác, “thương con” vào lúc khác không xóa được tác động của những lời nặng nề.

Nhà tâm lý học Brian Barber (1996) cũng phân biệt rõ hai kiểu kiểm soát. Kiểm soát hành vi, như đặt quy tắc rõ ràng, thường giúp con phát triển tốt. Còn kiểm soát tâm lý, như so sánh, gây cảm giác tội lỗi, rút lại tình thương hay hạ thấp con, lại gắn với lo âu và trầm cảm ở tuổi vị thành niên. Phần lớn câu nói làm tổn thương con thuộc kiểu thứ hai.

7 câu nói làm tổn thương con và cách nói thay thế

1. “Nhìn con nhà người ta kìa!”

Đây có lẽ là câu nói làm tổn thương con phổ biến nhất trong các gia đình Việt.

Con nghe thấy: “Con không đủ tốt. Bố mẹ ước có một đứa con khác.”

Thử nói: “Bố thấy con đã cố gắng hơn ở môn Toán. Con muốn cải thiện thêm phần nào, bố giúp được gì?”. So sánh con với chính con của hôm qua, không phải với người khác.

2. “Bố mẹ hy sinh tất cả vì con, thế mà…”

Con nghe thấy: “Con là gánh nặng. Con nợ bố mẹ.”

Thử nói: “Bố mẹ đang rất mệt và cần con hỗ trợ việc này.” Nói thẳng nhu cầu của mình thay vì dùng cảm giác tội lỗi để thúc đẩy con.

3. “Có thế mà cũng khóc!”

Con nghe thấy: “Cảm xúc của con là sai, con không được buồn.”

Thử nói: “Chuyện này làm con buồn lắm nhỉ. Con muốn kể cho mẹ nghe không?”. Công nhận cảm xúc không có nghĩa là đồng ý với mọi hành vi, nhưng giúp con học cách gọi tên và điều hòa cảm xúc.

4. “Mày đúng là đồ vô dụng / đồ lười”

Dán nhãn là dạng câu nói làm tổn thương con sâu sắc vì nó chạm vào cách con nhìn chính mình.

Con nghe thấy: “Bản chất con là xấu, không thể thay đổi.”

Thử nói: “Phòng con chưa được dọn, mẹ cần con dọn trước 8 giờ tối nay.” Nhận xét về hành vi cụ thể, không dán nhãn lên con người.

5. “Không nghe lời thì đừng nhận bố mẹ nữa”

Con nghe thấy: “Tình thương của bố mẹ có điều kiện. Con có thể bị bỏ rơi.”

Thử nói: “Bố mẹ không đồng ý với quyết định này, và mình cần nói chuyện thêm. Nhưng dù thế nào, bố mẹ vẫn thương con.” Đây là cách tách rõ giữa việc không đồng ý với hành vi và việc rút lại tình thương.

6. “Trẻ con thì biết gì mà nói”

Con nghe thấy: “Ý kiến của con không có giá trị.”

Thử nói: “Con nghĩ sao về chuyện này? Bố muốn nghe ý con trước khi quyết định.” Ở tuổi teen, cảm giác được tham gia vào các quyết định có ý nghĩa rất lớn với sự phát triển của con.

7. “Bố mẹ làm vậy là vì muốn tốt cho con”

Câu này nghe có vẻ vô hại, nhưng khi được dùng để kết thúc mọi cuộc trò chuyện, nó trở thành một trong những câu nói làm tổn thương con nhiều nhất.

Con nghe thấy: “Cảm xúc của con không quan trọng bằng ý định của bố mẹ.”

Thử nói: “Bố mẹ muốn tốt cho con, nhưng có vẻ cách làm của bố mẹ khiến con thấy ngột ngạt. Mình cùng tìm cách khác nhé?”

Nếu lỡ nói những câu làm tổn thương con thì sao?

Không ai thay đổi được thói quen ngôn ngữ trong một ngày. Khi lỡ nói một câu làm tổn thương con, điều quan trọng là quay lại sửa chữa: gọi tên câu mình đã nói, xin lỗi, và nói lại theo cách khác. Bố mẹ có thể tham khảo cách xin lỗi con sau khi nổi nóng.

Một mẹo nhỏ: chọn ra một câu nói làm tổn thương con trong danh sách trên mà bạn hay nói nhất, và tập thay nó bằng câu mới trong một tuần. Thay đổi từng câu một sẽ dễ duy trì hơn thay đổi tất cả cùng lúc.

Khi nào cần tìm đến chuyên gia?

Nếu những câu nói làm tổn thương con đã lặp lại nhiều năm, và con đã thu mình, lạnh nhạt kéo dài, hoặc nói những câu như “con không còn cảm xúc gì với bố mẹ nữa”, có thể những tổn thương đã tích tụ lâu và cần được hỗ trợ chuyên môn. Bài viết Con nói ghét bố mẹ: 6 dấu hiệu cần gặp chuyên gia sẽ giúp bố mẹ phân biệt xung đột bình thường và dấu hiệu đáng lo.

Tại Inner Mind, chuyên gia có thể giúp bố mẹ nhận ra những câu nói làm tổn thương con, những mẫu câu đã “ngấm” từ thế hệ trước, luyện cách nói mới, và hỗ trợ tham vấn, trị liệu tâm lý cho con khi cần. Hãy nhắn Zalo cho Inner Mind (0974 095 563) hoặc đặt lịch buổi tư vấn ban đầu.

Câu hỏi thường gặp

Ngày xưa bố mẹ tôi cũng nói vậy, tôi vẫn ổn mà?

Nhiều người lớn lên vẫn ổn, nhưng không ít người mang theo những câu nói ấy thành tiếng nói tự phê phán bên trong suốt nhiều năm. Việc thay đổi không phải để phủ nhận thế hệ trước, mà để con mình có cơ hội lớn lên nhẹ nhàng hơn.

Tránh câu nói làm tổn thương con thì dạy con kiểu gì?

Bố mẹ vẫn có thể đặt giới hạn rõ ràng và đưa ra hệ quả hợp lý. Sự khác biệt nằm ở chỗ nhắm vào hành vi cụ thể thay vì hạ thấp con người con, và giữ giọng nói bình tĩnh.

Con đã lớn, giờ thay đổi cách nói có còn tác dụng không?

Có. Mối quan hệ cha mẹ – con vẫn tiếp tục phát triển ở tuổi teen và cả khi con trưởng thành. Một cách nói mới, được duy trì đều đặn, có thể dần thay đổi bầu không khí trong nhà.

Tài liệu tham khảo: Wang, M.-T. & Kenny, S. (2014), Child Development, 85(3); Barber, B. K. (1996), Child Development, 67(6), 3296–3319.