“Con chẳng muốn kể gì với bố mẹ cả.” Đây là câu nhiều phụ huynh than thở, và cũng là điều được nói đến nhiều nhất trong nhóm Facebook “Con ghét bố mẹ” những ngày qua: các bạn trẻ thấy dễ tâm sự với người lạ trên mạng hơn với chính cha mẹ mình. Lý do thường không phải vì con không thương bố mẹ, mà vì con chưa cảm thấy được lắng nghe.
Bài viết này chia sẻ cách lắng nghe con tuổi teen qua 5 kỹ năng cụ thể, để buổi tối trong nhà trở thành lúc con muốn kể chuyện.
Vì sao cách lắng nghe con quan trọng hơn điều bố mẹ nói?
Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) nhắc cha mẹ một điều đơn giản: khi trò chuyện với con tuổi teen, điều mình nói ít quan trọng hơn việc mình lắng nghe (HealthyChildren.org). Nghiên cứu của Stattin và Kerr (2000) cũng cho thấy cha mẹ hiểu về cuộc sống của con chủ yếu nhờ con tự kể, chứ không phải nhờ theo dõi hay tra hỏi.
Nói cách khác, cách lắng nghe con chính là “cửa” để con mở lòng. Nếu mỗi lần con mở lời đều nhận về một bài giảng, con sẽ học được rằng im lặng an toàn hơn.
Cách lắng nghe con tuổi teen: 5 kỹ năng bố mẹ có thể luyện
1. Chọn đúng thời điểm: “nói chuyện bên cạnh” thay vì “đối diện”
Nhiều bạn trẻ khó mở lòng khi bị gọi ra ngồi đối diện “nói chuyện nghiêm túc”. Các cuộc trò chuyện tự nhiên hơn thường diễn ra khi hai người làm việc gì đó cạnh nhau: trên xe đưa đón, lúc rửa bát, khi đi dạo buổi tối, hay trước giờ đi ngủ. Hãy để ý những khoảnh khắc con tự nhiên kể chuyện và giữ chúng. Chọn đúng lúc là nửa chặng đường của cách lắng nghe con.
2. Hỏi trước: “Con muốn bố mẹ nghe hay góp ý?”
Đây có lẽ là câu hỏi hữu ích nhất trong cách lắng nghe con. Nhiều khi con chỉ cần được trút ra, nhưng bố mẹ lại vội đưa giải pháp. Chỉ một câu hỏi ngắn giúp bố mẹ biết con đang cần gì, và giúp con cảm thấy mình được tôn trọng.
3. Phản hồi bằng sự đồng cảm trước
UNICEF khuyến nghị khi con chia sẻ cảm xúc khó chịu, cha mẹ hãy đáp lại bằng sự đồng cảm trước khi đưa lời khuyên, và giúp con gọi tên cảm xúc một cách cụ thể (UNICEF). Ví dụ:
- Thay vì: “Chuyện nhỏ thế mà cũng buồn.” Hãy thử: “Bị bạn bỏ rơi như vậy chắc con thấy hụt hẫng lắm.”
- Thay vì: “Tại con không học nên mới thế.” Hãy thử: “Con đang lo về kết quả này phải không?”
Đồng cảm là cốt lõi của cách lắng nghe con. Khi cảm xúc được gọi tên, con thường dịu xuống, và lúc đó mới là lúc thích hợp để cùng tìm cách giải quyết.
4. Nhắc lại để kiểm tra mình hiểu đúng
Kỹ năng này gọi là “phản hồi phản chiếu”: bố mẹ tóm tắt lại điều con vừa nói bằng lời của mình. “Để mẹ xem mẹ hiểu đúng chưa nhé: con không giận vì bị điểm thấp, mà vì cô nói con trước cả lớp, đúng không?”. Cách này cho con thấy bố mẹ đang thật sự chú ý, và giúp tránh những hiểu lầm không đáng có. Đây là cách lắng nghe con mà các chuyên gia tham vấn cũng thường dùng.
5. Giữ bình tĩnh khi nghe điều khó nghe
Phần khó nhất trong cách lắng nghe con là khi con kể điều làm bố mẹ lo lắng hay tức giận: con có người yêu, con trốn học, con nói dối. Nếu bố mẹ phản ứng quá mạnh ngay lúc đó, rất có thể đó là lần cuối con kể. Hãy thử một câu “câu giờ” như: “Cảm ơn con đã kể với bố. Bố cần chút thời gian suy nghĩ, tối nay mình nói tiếp nhé.” Rồi quay lại khi đã bình tĩnh.
Cách lắng nghe con không có nghĩa là đồng ý với mọi điều
Nhiều bố mẹ lo rằng lắng nghe và đồng cảm sẽ khiến con nghĩ mình được phép làm gì cũng được. Thực ra, lắng nghe là bước đầu, sau đó bố mẹ vẫn có thể nói rõ quan điểm và giới hạn của mình. Sự khác biệt là con sẽ dễ tiếp nhận giới hạn hơn khi con thấy bố mẹ đã thật sự hiểu con.
Bố mẹ có thể đọc thêm 7 câu nói “vì thương con” có thể làm con tổn thương và 6 cách gắn kết với con tuổi teen theo tâm lý học tích cực.
Vì sao con kể với người lạ trên mạng mà không kể với bố mẹ?
Ở nơi ẩn danh, con được nghe ngay mà không bị phán xét. Nhưng các nhà tâm lý cũng cảnh báo hiện tượng “đồng nghiền ngẫm” (co-rumination): khi các bạn trẻ liên tục kể đi kể lại chuyện buồn với nhau, họ thấy gần gũi hơn nhưng cũng có nguy cơ lo âu và trầm cảm cao hơn (Rose, 2002). Một người lớn biết lắng nghe trong nhà vì thế có giá trị rất lớn: con vừa được thấu hiểu, vừa được giúp nhìn câu chuyện theo nhiều chiều.
Khi nào cần sự hỗ trợ của chuyên gia?
Nếu đã cố gắng lắng nghe mà con vẫn thu mình kéo dài, mất ngủ, chán ăn, học sa sút, hoặc nói những câu vô vọng, bố mẹ nên tìm đến chuyên gia tâm lý. Nếu con có dấu hiệu tự làm hại bản thân, hãy ở bên con và đưa con đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt.
Tại Inner Mind, chuyên gia có thể giúp bố mẹ luyện tập cách lắng nghe con qua những tình huống cụ thể của gia đình mình, và hỗ trợ tham vấn, trị liệu tâm lý cho con khi con cần một không gian riêng. Hãy nhắn Zalo cho Inner Mind (0974 095 563) hoặc đặt lịch buổi tư vấn ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Con chỉ trả lời “bình thường”, “không có gì” thì sao?
Hãy thay câu hỏi chung chung bằng câu hỏi cụ thể và nhẹ nhàng: “Hôm nay có chuyện gì làm con buồn cười không?”, “Giờ ra chơi con hay chơi với ai?”. Và đừng ép. Đôi khi việc bố mẹ ngồi cạnh con mà không hỏi gì lại khiến con tự mở lời.
Bố mẹ bận rộn thì lắng nghe con thế nào?
Chất lượng quan trọng hơn thời lượng. 10 phút mỗi tối cất điện thoại, nhìn con và thật sự nghe có giá trị hơn một giờ ngồi cạnh nhưng mắt vẫn nhìn màn hình.
Con kể chuyện bạn bè làm điều sai thì có nên nói với phụ huynh bạn không?
Nếu không có nguy hiểm, hãy cảm ơn con đã tin tưởng và cùng con bàn cách xử lý. Nếu có nguy cơ cho sự an toàn của con hoặc bạn, bố mẹ cần can thiệp, nhưng nên nói rõ với con lý do để giữ niềm tin.
Tài liệu tham khảo: Ginsburg & Kinsman (2024), HealthyChildren.org; Stattin & Kerr (2000), Child Development, 71(4); Rose (2002), Child Development, 73(6); UNICEF Parenting.
