Có những ký ức đã qua nhiều năm nhưng mỗi lần nhớ lại, cơ thể vẫn phản ứng như thể nó đang xảy ra: tim đập nhanh, khó thở, cảm giác sợ hãi tràn về. Đó là cách một trải nghiệm sang chấn có thể bị “mắc kẹt” trong hệ thần kinh.
Liệu pháp EMDR là một trong những phương pháp được nghiên cứu nhiều nhất để giúp não bộ xử lý lại những ký ức như vậy. Bài viết này giải thích EMDR là gì, quy trình 8 giai đoạn, hiệu quả theo các hướng dẫn quốc tế, và ai phù hợp với liệu pháp này.
Liệu pháp EMDR là gì?
EMDR là viết tắt của Eye Movement Desensitization and Reprocessing, tạm dịch là “Giải mẫn cảm và tái xử lý bằng chuyển động mắt”. Phương pháp này được nhà tâm lý học Francine Shapiro phát triển vào cuối những năm 1980, với nghiên cứu đầu tiên công bố năm 1989 trên tạp chí Journal of Traumatic Stress.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, liệu pháp EMDR gồm các quy trình chuẩn hóa, trong đó người tham gia tập trung đồng thời vào những hình ảnh, suy nghĩ, cảm xúc và cảm giác cơ thể liên quan đến ký ức sang chấn, kèm theo kích thích hai bên, thường là chuyển động mắt qua lại theo tay nhà trị liệu, hoặc âm thanh, chạm nhẹ luân phiên hai bên.
Điểm khác biệt đáng chú ý: theo WHO, khác với liệu pháp nhận thức hành vi tập trung vào sang chấn, liệu pháp EMDR không yêu cầu kể lại chi tiết sự việc, không trực tiếp tranh luận với niềm tin, không tiếp xúc kéo dài và không có bài tập về nhà.
Liệu pháp EMDR hoạt động như thế nào?
EMDR dựa trên mô hình “xử lý thông tin thích ứng”. Theo mô hình này, bình thường não bộ có khả năng xử lý những trải nghiệm khó khăn và lưu chúng lại thành ký ức “đã qua”. Nhưng với những trải nghiệm quá sức chịu đựng, ký ức có thể bị lưu trữ ở dạng chưa được xử lý, giữ nguyên hình ảnh, cảm xúc và cảm giác cơ thể ban đầu. Vì vậy, khi có điều gì gợi nhắc, người đó phản ứng như thể sự việc đang diễn ra.
Trong liệu pháp EMDR, việc giữ ký ức trong tâm trí cùng lúc với kích thích hai bên được cho là giúp não “tiếp tục” quá trình xử lý bị gián đoạn. Ký ức vẫn còn đó, nhưng mức độ đau đớn giảm đi, và người đó có thể nhìn lại sự việc với một niềm tin mới, như “Chuyện đó đã qua, giờ mình an toàn”.
Cơ chế chính xác của kích thích hai bên vẫn đang được nghiên cứu. Một phân tích tổng hợp cho thấy chuyển động mắt có đóng góp thêm vào hiệu quả của EMDR ở mức trung bình (EMDR Institute).
8 giai đoạn của liệu pháp EMDR
- Khai thác tiền sử và lập kế hoạch: nhà trị liệu tìm hiểu câu chuyện, các ký ức gây khó khăn và mục tiêu của thân chủ.
- Chuẩn bị: giải thích quy trình, xây dựng sự tin tưởng và dạy các kỹ thuật ổn định cảm xúc, như hình dung “nơi an toàn”, để thân chủ có thể tự trấn an.
- Đánh giá: chọn một ký ức mục tiêu, xác định hình ảnh, niềm tin tiêu cực đi kèm (ví dụ “Mình bất lực”), niềm tin tích cực mong muốn, và mức độ khó chịu hiện tại.
- Giải mẫn cảm: thân chủ tập trung vào ký ức trong khi thực hiện các loạt kích thích hai bên, cho đến khi mức độ khó chịu giảm xuống.
- Cài đặt: củng cố niềm tin tích cực, ví dụ “Mình đã vượt qua được”.
- Quét cơ thể: kiểm tra xem cơ thể còn căng thẳng nào liên quan đến ký ức không, và tiếp tục xử lý nếu còn.
- Kết thúc buổi: đảm bảo thân chủ trở lại trạng thái ổn định trước khi rời buổi.
- Đánh giá lại: ở buổi sau, xem lại kết quả và quyết định bước tiếp theo.
Giai đoạn chuẩn bị rất quan trọng. Một nhà trị liệu có kinh nghiệm sẽ không vội đi vào ký ức sang chấn khi thân chủ chưa có đủ nguồn lực để giữ ổn định.
Liệu pháp EMDR có hiệu quả không?
Năm 2013, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ban hành hướng dẫn về các tình trạng liên quan đến căng thẳng, trong đó khuyến nghị: liệu pháp nhận thức hành vi tập trung vào sang chấn, liệu pháp EMDR hoặc quản lý căng thẳng nên được cân nhắc cho người trưởng thành bị rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD). Với trẻ em và thanh thiếu niên bị PTSD, WHO khuyến nghị cân nhắc liệu pháp nhận thức hành vi tập trung vào sang chấn hoặc EMDR (WHO, 2013).
Cần lưu ý rằng WHO đánh giá chất lượng bằng chứng cho EMDR ở người lớn là mức trung bình, còn ở trẻ em và thanh thiếu niên là mức thấp hơn. Liệu pháp EMDR cũng được nhiều hướng dẫn điều trị quốc tế khác đưa vào danh sách lựa chọn cho PTSD.
Liệu pháp EMDR phù hợp với ai?
Liệu pháp EMDR thường được sử dụng cho:
- Người bị rối loạn căng thẳng sau sang chấn sau tai nạn, bạo lực, thiên tai, mất mát đột ngột.
- Người mang những ký ức đau buồn từ thời thơ ấu. Xem thêm sang chấn tuổi thơ.
- Những trải nghiệm gây ám ảnh như bị bắt nạt, bị sỉ nhục, chứng kiến sự việc đáng sợ.
- Một số trường hợp lo âu, ám ảnh sợ có nguồn gốc từ một trải nghiệm cụ thể.
Liệu pháp EMDR có thể cần điều chỉnh hoặc thận trọng hơn với người đang trong khủng hoảng cấp tính, có nguy cơ tự làm hại bản thân, rối loạn phân ly nặng, hoặc đang sử dụng chất. Vì vậy, một buổi đánh giá kỹ lưỡng trước khi bắt đầu là điều bắt buộc. Bạn có thể tìm hiểu thêm về sang chấn tâm lý.
Liệu pháp EMDR khác gì CBT và liệu pháp tiếp xúc?
- CBT tập trung vào sang chấn: giúp thân chủ nhận diện và thay đổi suy nghĩ liên quan đến sự kiện, thường có bài tập về nhà.
- Liệu pháp tiếp xúc: giúp thân chủ đối diện dần với ký ức hoặc tình huống gây sợ cho đến khi nỗi sợ giảm.
- Liệu pháp EMDR: kết hợp tập trung vào ký ức với kích thích hai bên, không yêu cầu kể chi tiết sự việc hay làm bài tập về nhà.
Không có phương pháp nào phù hợp cho tất cả mọi người. Lựa chọn phụ thuộc vào tình trạng, nhu cầu và mong muốn của từng người, sau khi được chuyên gia đánh giá.
Một buổi liệu pháp EMDR có đáng sợ không?
Nhiều người lo rằng nhớ lại ký ức sẽ làm mình đau thêm. Trong thực tế, nhà trị liệu luôn kiểm soát nhịp độ, thân chủ có thể dừng bất cứ lúc nào, và mỗi buổi đều kết thúc bằng việc đưa thân chủ trở lại trạng thái ổn định. Sau buổi, một số người có thể thấy mệt hoặc nhớ đến ký ức nhiều hơn trong vài ngày, đây là điều nhà trị liệu sẽ chuẩn bị trước cho bạn.
Nếu bạn đang băn khoăn liệu liệu pháp EMDR hay một phương pháp khác phù hợp với mình, hãy bắt đầu bằng một buổi đánh giá. Nhắn Zalo cho Inner Mind (0974 095 563), tìm hiểu dịch vụ tham vấn, trị liệu tâm lý, hoặc đặt lịch tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Liệu pháp EMDR cần bao nhiêu buổi?
Với một sự kiện sang chấn đơn lẻ, một số người cải thiện sau vài buổi xử lý. Với sang chấn kéo dài hoặc nhiều lớp, quá trình thường lâu hơn, gồm cả thời gian chuẩn bị. Nhà trị liệu sẽ đưa ra kế hoạch sau buổi đánh giá.
EMDR có phải là thôi miên không?
Không. Trong suốt buổi trị liệu, bạn hoàn toàn tỉnh táo, nhận biết mọi thứ xung quanh và có thể dừng lại bất cứ lúc nào.
Trẻ em có thể làm EMDR không?
Có. WHO khuyến nghị cân nhắc EMDR cho trẻ em và thanh thiếu niên bị PTSD. Quy trình sẽ được điều chỉnh phù hợp với lứa tuổi, chẳng hạn dùng chạm nhẹ hoặc âm thanh thay vì chuyển động mắt, và có sự tham gia của cha mẹ.
Tài liệu tham khảo: World Health Organization (2013). Guidelines for the management of conditions specifically related to stress; Shapiro, F. (1989). Efficacy of the eye movement desensitization procedure in the treatment of traumatic memories. Journal of Traumatic Stress, 2(2), 199–223; EMDR Institute – Research Overview.
