Trong nhóm Facebook “Con ghét bố mẹ” đang gây chú ý những ngày qua, một trong những chủ đề được nhắc đến nhiều nhất là chuyện bố mẹ kiểm soát điện thoại. Ở chiều ngược lại, nhiều phụ huynh đọc tin lại càng lo hơn: con đang nói chuyện với ai trên mạng? Vậy có nên kiểm tra điện thoại của con không, và làm thế nào để con an toàn mà mối quan hệ vẫn không rạn nứt?
Bài viết này không đưa ra một câu trả lời “có” hay “không”. Chúng tôi sẽ cùng bố mẹ nhìn vào những gì nghiên cứu tâm lý cho thấy, rồi gợi ý một cách làm giúp con an toàn trên mạng mà vẫn giữ được niềm tin trong nhà.
Vì sao bố mẹ muốn kiểm tra điện thoại của con?
Mong muốn kiểm tra điện thoại của con thường xuất phát từ nỗi lo rất thật. Mạng xã hội có những rủi ro mà trẻ chưa đủ kinh nghiệm để nhận ra:
- Người lạ làm quen, dụ dỗ, xin ảnh hoặc rủ gặp mặt.
- Bị bắt nạt, chế giễu hay tẩy chay trên mạng.
- Tiếp xúc với nội dung bạo lực, tình dục hoặc cổ vũ tự làm hại bản thân.
- Thức khuya, mất ngủ, học hành sa sút vì điện thoại.
Chính trong nhóm “Con ghét bố mẹ”, một số thành viên cũng đã cảnh báo nhau về việc người lạ lợi dụng tâm lý của trẻ để làm quen, rủ bỏ nhà. Nỗi lo của bố mẹ hoàn toàn có cơ sở. Câu hỏi là: cách nào thực sự giúp con an toàn hơn?
Nghiên cứu nói gì về việc kiểm tra điện thoại của con?
Một nghiên cứu kinh điển của hai nhà tâm lý học người Thụy Điển Håkan Stattin và Margaret Kerr (2000) đã đặt câu hỏi: cha mẹ thực sự biết về cuộc sống của con tuổi teen nhờ đâu? Kết quả cho thấy hiểu biết của cha mẹ đến chủ yếu từ việc con tự kể, chứ không phải từ việc cha mẹ theo dõi hay kiểm soát. Các tác giả kết luận rằng theo dõi, giám sát chưa phải là cách tốt nhất để cha mẹ hiểu con.
Một nghiên cứu khác trên 244 thiếu niên Hà Lan (Dietvorst và cộng sự, 2018) cho thấy những bạn trẻ cảm thấy bố mẹ xâm phạm quyền riêng tư của mình nhiều hơn cũng thường giữ bí mật nhiều hơn. Mối quan hệ này phức tạp và có thể đi theo cả hai chiều, nhưng thông điệp chung khá rõ: khi con thấy bị xâm phạm, con có xu hướng giấu nhiều hơn, chứ không kể nhiều hơn.
Nói cách khác, việc lén kiểm tra điện thoại của con có thể mang lại cho bố mẹ một vài thông tin trước mắt, nhưng lại làm mất đi nguồn thông tin quý nhất về lâu dài: việc con tự tìm đến bố mẹ.
Giám sát và xâm phạm khác nhau thế nào?
Không phải mọi hình thức kiểm tra điện thoại của con đều giống nhau. Bảng dưới đây giúp bố mẹ phân biệt:
| Giám sát có thỏa thuận | Xâm phạm quyền riêng tư |
|---|---|
| Con biết bố mẹ có thể xem gì và vì sao | Bố mẹ lén mở điện thoại khi con ngủ hoặc đi vắng |
| Quy tắc được cả nhà bàn bạc, viết ra rõ ràng | Quy tắc thay đổi theo tâm trạng của bố mẹ |
| Mức độ giảm dần khi con lớn và đáng tin cậy hơn | Kiểm soát như nhau dù con 11 hay 17 tuổi |
| Tập trung vào an toàn: người lạ, nội dung nguy hiểm, giờ ngủ | Đọc hết tin nhắn với bạn bè, chuyện tình cảm, nhật ký riêng |
| Phát hiện vấn đề thì cùng con tìm cách xử lý | Phát hiện vấn đề thì mắng phạt, đem ra nói trước mọi người |
Mức độ kiểm tra điện thoại của con cũng nên thay đổi theo tuổi. Với trẻ 10–12 tuổi, bố mẹ có thể cùng con dùng điện thoại và đặt nhiều giới hạn hơn. Với con 13–15 tuổi, hãy chuyển dần sang thỏa thuận và tin tưởng có điều kiện. Từ 16 tuổi trở lên, vai trò của bố mẹ nên chủ yếu là người tư vấn, người con có thể tìm đến khi gặp chuyện.
5 cách thay thế việc lén kiểm tra điện thoại của con
1. Nói thật với con về nỗi lo của bố mẹ
Thay vì “Đưa điện thoại đây bố xem”, hãy thử: “Bố đọc tin thấy có người lạ trên mạng lừa các bạn tuổi con, bố lo lắm. Mình nói chuyện về chuyện này được không?”. Khi bố mẹ chia sẻ nỗi lo thay vì ra lệnh, con thấy mình được tôn trọng như một người có thể cùng bàn bạc.
2. Cùng lập “thỏa thuận dùng điện thoại” của gia đình
Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyến khích mỗi gia đình xây dựng một kế hoạch sử dụng thiết bị số phù hợp với nếp sinh hoạt và giá trị của nhà mình (HealthyChildren.org). Bản thỏa thuận có thể gồm:
- Giờ dùng và giờ cất điện thoại.
- Những ứng dụng con được cài, và cách cài đặt quyền riêng tư.
- Những điều tuyệt đối không làm: gửi ảnh riêng tư, gặp người quen qua mạng khi chưa báo bố mẹ.
- Bố mẹ sẽ xem những gì, khi nào, và con có quyền riêng tư ở đâu.
- Quy tắc dành cho cả bố mẹ, không chỉ cho con.
3. Giữ những khoảng thời gian không điện thoại cho cả nhà
AAP gợi ý duy trì những thời điểm không dùng điện thoại, đặc biệt là trong bữa ăn và khoảng một giờ trước khi đi ngủ. Quy tắc này hiệu quả nhất khi bố mẹ cũng làm theo. Đây là cách giảm rủi ro mà không cần kiểm tra điện thoại của con mỗi ngày.
4. Bước vào thế giới mạng của con
Hãy nhờ con chỉ cho mình cách dùng một ứng dụng con thích, hoặc cùng xem một video con hay xem. Khi bố mẹ tò mò thay vì phán xét, con sẽ dễ kể hơn về những gì đang diễn ra trên mạng, kể cả những chuyện không vui. Đó là cách hiểu con mà không cần kiểm tra điện thoại của con.
Bố mẹ có thể tham khảo thêm 6 cách gắn kết với con tuổi teen theo tâm lý học tích cực để xây dựng những khoảnh khắc kết nối hằng ngày.
5. Hứa với con: “Nếu có chuyện, con cứ nói, bố mẹ sẽ không mắng trước”
Nhiều trẻ gặp chuyện trên mạng nhưng không dám kể vì sợ bị tịch thu điện thoại. Hãy nói rõ với con: nếu con gặp điều gì khiến con sợ, khó chịu hay lỡ làm sai, bố mẹ sẽ giúp con xử lý trước, rồi mới bàn chuyện đúng sai sau. Lời hứa này, nếu được giữ, có giá trị hơn mọi phần mềm giám sát.
Khi nào bố mẹ cần can thiệp mạnh hơn?
Có những tình huống mà sự an toàn của con quan trọng hơn quyền riêng tư. Bố mẹ nên can thiệp ngay, kể cả kiểm tra điện thoại của con một cách công khai, nếu thấy:
- Con có dấu hiệu được một người lạ trên mạng dụ dỗ, xin ảnh, rủ gặp mặt hoặc rủ bỏ nhà.
- Con bị bắt nạt, đe dọa hay tống tiền trên mạng.
- Con xem hoặc chia sẻ nội dung liên quan đến tự làm hại bản thân, hoặc nói những câu như “không ai cần mình”.
Ngay cả khi đó, hãy nói rõ với con lý do: “Bố mẹ cần xem vì lo cho sự an toàn của con”. Nếu con có nguy cơ tự làm hại bản thân, hãy ở bên con và đưa con đến cơ sở y tế hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần càng sớm càng tốt. Gia đình cũng có thể gọi Tổng đài Quốc gia Bảo vệ Trẻ em 111 để được hướng dẫn. Bố mẹ có thể đọc thêm bài Con nói ghét bố mẹ: 6 dấu hiệu cần gặp chuyên gia.
Inner Mind có thể giúp gì?
Chuyện có nên kiểm tra điện thoại của con thường chỉ là phần nổi của tảng băng. Phía dưới có thể là nỗi lo của bố mẹ, nhu cầu được tôn trọng của con, hoặc một khoảng cách đã có từ lâu. Tại Inner Mind, chuyên gia có thể giúp bố mẹ cùng con xây dựng thỏa thuận phù hợp với lứa tuổi, và hỗ trợ tham vấn, trị liệu tâm lý khi con đang gặp khó khăn.
Nếu bạn đang băn khoăn có nên kiểm tra điện thoại của con hay không, hãy nhắn Zalo cho Inner Mind (0974 095 563) hoặc đặt lịch buổi tư vấn ban đầu để được lắng nghe.
Câu hỏi thường gặp
Con bao nhiêu tuổi thì bố mẹ nên ngừng kiểm tra điện thoại của con?
Không có một mốc tuổi cố định. Nguyên tắc là giảm dần mức độ kiểm soát khi con lớn lên và chứng tỏ được sự đáng tin cậy, đồng thời tăng dần vai trò trò chuyện, tư vấn. Đến tuổi cuối cấp ba, phần lớn việc giám sát nên được thay bằng thỏa thuận và niềm tin.
Có nên dùng phần mềm theo dõi điện thoại của con không?
Phần mềm quản lý có thể hữu ích với trẻ nhỏ, ví dụ để giới hạn thời gian hay chặn nội dung không phù hợp. Điều quan trọng là con biết phần mềm đó đang được dùng và vì sao. Theo dõi lén lút, nếu bị phát hiện, thường làm tổn hại niềm tin nhiều hơn lợi ích nó mang lại.
Lỡ lén kiểm tra điện thoại của con rồi thì nên làm gì?
Hãy thẳng thắn nói với con và xin lỗi vì đã không hỏi trước. Sau đó, cùng con bàn lại một thỏa thuận rõ ràng cho lần sau. Một lời xin lỗi chân thành có thể giúp con tin rằng bố mẹ thực sự tôn trọng mình.
Tài liệu tham khảo: Stattin & Kerr (2000), Parental monitoring: A reinterpretation, Child Development, 71(4), 1072–1085; Dietvorst, Hiemstra, Hillegers & Keijsers (2018), Child Development, 89; AAP – HealthyChildren.org.
