Bài viết được biên soạn bởi THS. BSNT Phạm Văn Dương — Bác sĩ chuyên khoa Tâm lý – Tâm thần, tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội, công tác tại Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn và Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh.
Khi con trẻ tỏ ra lo lắng, sợ hãi quá mức hoặc né tránh các tình huống bình thường — nhiều cha mẹ nghĩ đó chỉ là “tính cách nhút nhát”. Nhưng trên thực tế lâm sàng, tôi gặp không ít trường hợp trẻ đang âm thầm chịu đựng một rối loạn lo âu thực sự, cần được can thiệp sớm.
Lo âu ở trẻ em là gì?
Lo âu là phản ứng bình thường của cơ thể trước các mối đe dọa — nó giúp trẻ cảnh giác và chuẩn bị đối phó. Tuy nhiên, khi lo âu xảy ra quá thường xuyên, quá mức cần thiết và ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày của trẻ, đó là lúc chúng ta cần chú ý.
Các dạng rối loạn lo âu phổ biến ở trẻ bao gồm: lo âu phân ly (sợ rời xa cha mẹ), lo âu xã hội (sợ bị đánh giá), lo âu tổng quát (lo lắng nhiều thứ cùng lúc), ám ảnh sợ hãi đặc hiệu và rối loạn hoảng loạn.
Dấu hiệu nhận biết
Trên lâm sàng, trẻ có rối loạn lo âu thường biểu hiện qua hai nhóm triệu chứng:
Về hành vi: Né tránh trường học hoặc các hoạt động xã hội; bám víu quá mức vào cha mẹ; hay khóc, nổi cáu hoặc cáu kỉnh không rõ lý do; mất ngủ, khó đi vào giấc ngủ hoặc hay gặp ác mộng.
Về thể chất: Đau bụng, đau đầu tái đi tái lại không có nguyên nhân thực thể; tim đập nhanh, đổ mồ hôi; cảm giác nghẹt thở hoặc chóng mặt khi lo lắng.
Điều quan trọng cần nhớ: trẻ thường không tự nói “con lo lắng” — các em diễn đạt lo âu qua cơ thể và hành vi nhiều hơn là lời nói. Đây là lý do các triệu chứng thể chất thường bị nhầm sang bệnh lý nội khoa.
Nguyên nhân thường gặp
Từ kinh nghiệm lâm sàng, các yếu tố tôi thường thấy ở trẻ có rối loạn lo âu bao gồm:
- Yếu tố di truyền: cha mẹ có tiền sử lo âu hoặc trầm cảm
- Môi trường gia đình căng thẳng: cha mẹ xung đột, áp lực học tập cao
- Sang chấn tâm lý: bắt nạt học đường, mất người thân, thay đổi lớn trong cuộc sống
- Tính khí bẩm sinh: trẻ có xu hướng nhạy cảm, dè dặt từ nhỏ
- Thiếu kỹ năng điều tiết cảm xúc
Khi nào cần đưa trẻ gặp bác sĩ?
Đây là câu hỏi tôi nhận được rất thường xuyên từ phụ huynh. Theo tiêu chuẩn lâm sàng, cần đánh giá chuyên khoa khi:
- Lo âu kéo dài trên 4 tuần và không cải thiện
- Trẻ từ chối đến trường hoặc không thể thực hiện các hoạt động bình thường
- Xuất hiện triệu chứng thể chất thường xuyên (đau bụng, đau đầu) không có nguyên nhân y tế
- Trẻ có biểu hiện tự làm đau bản thân hoặc nói những câu như “con muốn biến mất”
- Chất lượng giấc ngủ và ăn uống bị ảnh hưởng rõ rệt
Việc đánh giá sớm rất quan trọng vì rối loạn lo âu ở trẻ nếu không được can thiệp có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành và ảnh hưởng đến học tập, các mối quan hệ xã hội và chất lượng cuộc sống về sau.
Phương pháp điều trị
Tin tốt là rối loạn lo âu ở trẻ có thể điều trị hiệu quả. Phương pháp được nghiên cứu chứng minh hiệu quả cao nhất là liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) — giúp trẻ nhận ra và thay đổi các kiểu suy nghĩ lo lắng, đồng thời dần đối mặt với các tình huống mà trẻ né tránh.
Cha mẹ cũng đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình điều trị. Cách cha mẹ phản ứng với lo âu của con — có thể vô tình củng cố hoặc giúp giảm bớt — là một phần không thể thiếu trong liệu trình.
Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc dùng thuốc kết hợp với trị liệu tâm lý, nhưng đây là quyết định cần được đánh giá cẩn thận từng trường hợp cụ thể.
Lời khuyên cho cha mẹ
Nếu bạn nhận ra con mình có những dấu hiệu trên, điều quan trọng nhất là không phán xét và không ép con “vượt qua” theo cách tự nhiên. Nhiều cha mẹ nói “cứng lên nào”, “không có gì đáng sợ đâu” — điều này vô tình khiến trẻ cảm thấy không được lắng nghe và càng thu mình lại hơn.
Thay vào đó, hãy tạo không gian để con nói về cảm xúc của mình, và tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết. Đó là hành động yêu thương nhất bạn có thể làm cho con.
Nếu bạn lo ngại về tình trạng lo âu của con, hãy liên hệ Inner Mind để được đánh giá tâm lý bởi bác sĩ chuyên khoa. Chúng tôi cam kết bảo mật tuyệt đối và phản hồi trong 2 giờ.
